Born (Limburgs: Bor) is een kerkdorp in de zogenaamde ’taille’ van de Nederlandse provincie Limburg en vormt sinds 2001 een deel van de gemeente Sittard-Geleen. Er wonen circa 6000 mensen. Born is met name bekend door de huisvesting van VDL Nedcar, de grootste Nederlandse autoproducent.

De plaats, die tot 2001 een zelfstandige gemeente was, deelt evenals Sittard en Susteren slechts een korte geschiedenis met Limburg. Het heeft van 1400 tot 1815 ook niet tot de Nederlanden behoord maar tot het Heilige Roomse Rijk, waarvan ook Duitsland deel uitmaakte.

Geschiedenis

Middeleeuwen

De eerste vermelding van de plaatsnaam Born (als Burne) dateert uit het jaar 1125. De nederzetting Born is aan de noordoostzijde van het Graetbos ontstaan bij een waterbron. Hieraan heeft de plaats waarschijnlijk zijn naam te danken. Er zijn in Duitsland, Luxemburg, België (Born, provincie Luik) en Frankrijk diverse plaatsen die ook zo heten.

In de 12e eeuw wordt de heerlijkheid gedeeld door de bisschoppen van Keulen en Luik. In 1213 komt het aan het graafschap Loon en in 1234 aan het hertogdom Gelre.

In 1298 werden op vele plaatsen in Zuid-Duitsland joden vermoord vanwege jodenhaat. Dit sloeg over op andere gebieden en in 1309 zwierven bendes van de Armenkruistocht rond die het op joden hadden gemunt. De joden uit Sittard en Susteren waren daarom naar kasteel Born gevlucht voor bescherming van kasteelheer Reinoud van Valkenburg. Dit mislukte, want 110 joden werden levend verbrand en het kasteel ging in vlammen op. Dit was de eerste jodenpogrom om het grondgebied van het huidige Nederland.[2] Deze geschiedenis is ontdekt door Peer Bosalie in de middeleeuwse Kroniek van Tiel. Ter herinnering aan deze misdaad is in 2013 een plaquette geplaatst op Kasteelhof 3.[3]

In 1400 wordt Born tezamen met Sittard en Susteren verkocht aan de hertog van Gulik en wordt het de zetel van een drost (‘ambtman’). Ambt Born behelsde een gebied op de rechteroever van de Maas bestaande uit de nederzettingen Born, Sittard, Broeksittard, Susteren, Grevenbicht, Buchten, Holtum, Guttecoven, Urmond en Berg (thans Nederland) en Tudderen, Wehr, Susterseel en Hillensberg (thans Duitsland).

Wapen van Born
Wapen van Born

Nieuwe tijd

In 1709 verschuift de zetel van het ambt naar Sittard. Gedurende de Franse tijd, tussen 1794 en 1800 behoorde Born tot het Kanton Sittard. In 1800 verloren de kantons hun bestuurlijke taak, die vanaf dat jaar aan de gemeenten werd toegemeten, waarop de gemeente Born verrees. Na de Franse tijd, in 1815, kwam de gemeente bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, werd in 1830 eerst deel van het nieuw gevormde Koninkrijk België, en hoort pas sinds 1839 (na de verdeling van Limburg in een Belgische en een Nederlandse provincie) definitief tot Nederland.

Moderne geschiedenis

In 1926 werd er door Born een tramlijn aangelegd als onderdeel van de tramlijn Roermond – Sittard. Het dorp kreeg een halte bij het dorpscentrum en een halte met wisselplaats bij de Molenstraat. In 1931 ging de tramdienst van start en op beide haltes stopten vijf trams per richting per dag. Een rit naar Sittard duurde respectievelijk veertien en twaalf minuten. Vanwege de aanleg van het Julianakanaal werd de lijn omgelegd via de Parkweg en de Sluisweg. In 1933 reed echter de laatste tram omdat de tramlijn omgebouwd werd tot de huidige goederenspoorlijn Sittard – Born. Het dubbelspoor bij de halte Molenweg is hierbij verwijderd.[4] In 1935 werd de goederenspoorlijn geopend. De tramgeschiedenis van deze spoorlijn is nog te zien aan het huidige verloop van het tracé, omdat de lijn door de bebouwde kom loopt.

Verder van belang is de opening van het Julianakanaal met sluis in 1934 en de aanleg van steenkoolhavens met spooraansluiting (Overslaghaven, Franciscushaven) ten noorden van Born (Buchten), in hetzelfde jaar. In 1935 kwamen twee kolentips gereed voor de overslag van steenkool uit de Oostelijke Mijnstreek op binnenvaartschepen. In 1964 zijn er nieuwe sluizen aangelegd in het kanaal. Drie jaar later, in 1967, werd een personenautofabriek geopend, het latere VDL NedCar, mede ter compensatie van de mijnsluitingen die zich rond deze tijd eveneens afspeelden. Ook de opening van de autosnelweg omstreeks 1968 zorgde voor toename van de industriële en logistieke bedrijvigheid.

Born was samen met de kerkdorpen Buchten en Holtum een zelfstandige gemeente tot 1 januari 1982. Op die datum werd ten gevolge van gemeentelijke herindeling een nieuwe gemeente gevormd door grotendeels de opgeheven gemeenten Born, Grevenbicht en Obbicht en Papenhoven. Deze gemeente, die de naam Born kreeg, fuseerde in 2001 met de gemeenten Sittard en Geleen tot de nieuwe gemeente Sittard-Geleen.

Geografie en topografie

Born ligt in de zogenaamde ’taille van Limburg’; een smal gedeelte van Nederland dat Zuid-Limburg met de rest van het land verbindt. Vanuit de dorpskern is de afstand tot de Belgische grens hemelsbreed 2,5 kilometer westwaarts en tot de Duitse grens 4,7 kilometer oostwaarts. Vanaf de bebouwingsgrenzen zijn deze afstanden nog kleiner. Born ligt op een hoogte van ongeveer 35 meter.

Born ligt langs het Julianakanaal, waar ter hoogte van het dorp een sluizencomplex ligt. Ten noorden hiervan ligt het havengebied dat zich uitstrekt tot voorbij Holtum en de buurtschap Gebroek.

Het gebied waarin Born ligt is dichtbebouwd, deels door industrie (havengebied, VDL NedCar) en deels door woongebied. Born is vanaf omstreeks 2014 uitgebreid met de wijk Aldenhof, waardoor Born nu tegen het buurdorp Buchten is aangebouwd. Ook het voormalige gehucht Hondsbroek is helemaal opgegaan in Born. Daarnaast is er rondom het dorp ook natuur; aan de oostzijde ligt het Limbrichterbos en aan de zuidzijde de Graetheide.

Ten oosten van Born loopt ook de Hondsbeek.

Bezienswaardigheden

Centraal in Born, in het oude gedeelte, staat de bakstenen Sint-Martinuskerk van 1907.
Kasteel Born
Woonhuis aan Städgen 6, is een 17e-eeuws huis met overkragende verdieping in vakwerkbouw.
Sint-Hubertuskapel, aan hoek Kasteelweg/Kapelweg
Sint-Josephklooster, aan Bronstraat 9, gebouwd in 1936 voor de Zusters van de Goddelijke Voorzienigheid te Sittard. Hieraan verbonden was het Verzorgingshuis Sint-Maarten. De zusters vertrokken in 2008. In 2011 werd het omgebouwd tot hospice.

Bronvermelding:

https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_rijksmonumenten_in_Born
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_gemeentelijke_monumenten_in_Sittard-Geleen#Born
https://nl.wikipedia.org/wiki/Born_(Nederland)